Cukrzyca ciążowa (GDM, gestational diabetes mellitus) jest zaburzeniem gospodarki węglowodanowej rozpoznawanym w czasie ciąży. U wielu kobiet pojawia się mimo prawidłowego poziomu glukozy przed zajściem w ciążę i może przez długi czas nie powodować żadnych charakterystycznych objawów.

Nie należy jednak jej bagatelizować. Niewyrównana hiperglikemia w ciąży zwiększa ryzyko powikłań zarówno u przyszłej mamy, jak i rozwijającego się dziecka. Dobra wiadomość jest taka, że u dużej części pacjentek prawidłową glikemię można uzyskać dzięki odpowiednio skomponowanej diecie, aktywności fizycznej i regularnej kontroli poziomu cukru. Jeżeli takie postępowanie nie wystarcza, lekarz może zalecić insulinoterapię.

Czym jest cukrzyca ciążowa?

Podczas ciąży organizm kobiety przechodzi szereg zmian hormonalnych. Wraz z rozwojem łożyska wzrasta między innymi stężenie hormonów, które mogą zmniejszać wrażliwość tkanek na insulinę.

Insulina jest hormonem produkowanym przez trzustkę. Umożliwia glukozie przenikanie z krwi do komórek, gdzie jest wykorzystywana jako źródło energii.

W ciąży stopniowo zwiększa się fizjologiczna insulinooporność. Organizm większości kobiet kompensuje ją poprzez zwiększoną produkcję insuliny. Jeżeli trzustka nie jest w stanie sprostać temu zapotrzebowaniu, poziom glukozy zaczyna rosnąć i może rozwinąć się cukrzyca ciążowa.

Cukrzyca ciążowa a cukrzyca przed ciążą – jaka jest różnica?

Pojęcia te bywają stosowane zamiennie, jednak nie oznaczają dokładnie tego samego.

Cukrzyca przedciążowa oznacza cukrzycę typu 1, typu 2 lub inną postać cukrzycy, która występowała już przed zajściem w ciążę.

Cukrzyca ciążowa jest rozpoznawana w trakcie ciąży u kobiety, u której wcześniej nie stwierdzono jawnej cukrzycy.

Jeśli wysokie wartości glukozy zostają wykryte już na początku ciąży i spełniają kryteria jawnej cukrzycy, lekarz powinien rozważyć możliwość nierozpoznanej wcześniej cukrzycy, najczęściej typu 2.

Kiedy wykonuje się badania w kierunku cukrzycy ciążowej?

Kontrola gospodarki węglowodanowej powinna rozpocząć się już na początku ciąży.

Podczas pierwszych badań lekarz zleca oznaczenie glukozy we krwi. Jeżeli wyniki są prawidłowe i wcześniej nie rozpoznano cukrzycy, standardowym etapem diagnostyki jest doustny test obciążenia 75 g glukozy – OGTT, wykonywany najczęściej między 24. a 28. tygodniem ciąży.

U kobiet z istotnymi czynnikami ryzyka diagnostykę może przeprowadzić się wcześniej.

OGTT w ciąży – jakie wyniki mogą wskazywać na cukrzycę ciążową?

W teście OGTT po wypiciu 75 g glukozy pobiera się krew:

• na czczo,
• po 1 godzinie,
• po 2 godzinach.

W jednoczasowej strategii diagnostycznej GDM nieprawidłowa jest co najmniej jedna z następujących wartości:

• na czczo – 92 mg/dl lub więcej,
• po 1 godzinie – 180 mg/dl lub więcej,
• po 2 godzinach – 153 mg/dl lub więcej.

Do rozpoznania cukrzycy ciążowej wystarczy przekroczenie co najmniej jednego z tych progów.

Badania nie należy interpretować samodzielnie – wynik powinien zostać oceniony przez lekarza prowadzącego ciążę lub diabetologa.

Jak przygotować się do testu OGTT?

Aby wynik testu był miarodajny, należy stosować się do zaleceń laboratorium oraz lekarza.

Badanie wykonuje się rano, na czczo, po nocnej przerwie od jedzenia. Przed OGTT nie należy samodzielnie przechodzić na dietę bezcukrową ani znacząco ograniczać węglowodanów wyłącznie po to, aby „poprawić” wynik.

Podczas testu pacjentka pozostaje w spoczynku i nie powinna spożywać posiłków.

Czy cukrzyca ciążowa daje objawy?

Bardzo często cukrzyca ciążowa nie daje wyraźnych objawów. Z tego właśnie powodu badania przesiewowe są tak ważne.

Przy znacznej hiperglikemii mogą wystąpić dolegliwości charakterystyczne również dla innych postaci cukrzycy, takie jak:

• zwiększone pragnienie,
• częstsze oddawanie moczu,
• osłabienie,
• uczucie zmęczenia,
• nawracające infekcje.

Wiele z tych objawów może jednak występować również w prawidłowo przebiegającej ciąży, dlatego o rozpoznaniu decydują przede wszystkim wyniki badań.

Kto jest bardziej narażony na cukrzycę ciążową?

GDM może rozwinąć się również u kobiety bez żadnych oczywistych czynników ryzyka.

Prawdopodobieństwo jej wystąpienia zwiększają jednak między innymi:

• nadwaga lub otyłość przed ciążą,
• cukrzyca typu 2 występująca w najbliższej rodzinie,
• cukrzyca ciążowa podczas wcześniejszej ciąży,
• wcześniejsze urodzenie dziecka o dużej masie urodzeniowej,
• wiek matki powyżej 35 lat,
• nadciśnienie tętnicze,
• zespół policystycznych jajników – PCOS,
• wcześniejsze niepowodzenia położnicze.

Brak czynników ryzyka nie zwalnia z wykonywania badań.

Dlaczego cukrzycę ciążową trzeba leczyć?

Glukoza przenika przez łożysko do organizmu płodu. Jeżeli jej stężenie we krwi matki jest zbyt wysokie, również dziecko otrzymuje jej więcej.

Może to prowadzić do nadmiernej produkcji insuliny przez płód i sprzyjać zbyt dużemu przyrostowi masy ciała dziecka.

Niewyrównana cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko między innymi:

• nadmiernej masy urodzeniowej noworodka,
• urazów okołoporodowych,
• hipoglikemii u dziecka po porodzie,
• żółtaczki noworodkowej,
• innych powikłań metabolicznych noworodka.

Prawidłowe leczenie i kontrolowanie poziomu glukozy znacząco ograniczają ryzyko powikłań.

Dieta w cukrzycy ciążowej – najważniejsze zasady

Leczenie GDM zazwyczaj rozpoczyna się od odpowiednio dobranej diety, aktywności fizycznej i samokontroli glikemii. Sposób żywienia powinien jednocześnie umożliwiać kontrolę poziomu glukozy oraz pokrywać zapotrzebowanie matki i rozwijającego się dziecka.

Ciąża nie jest właściwym momentem na restrykcyjne odchudzanie ani bardzo niskokaloryczne diety.

1. Jedz regularnie

Regularność ułatwia rozłożenie węglowodanów na cały dzień i ograniczenie dużych skoków glukozy.

Często zaleca się jedzenie posiłków co około 3 godziny. U wielu pacjentek dobrze sprawdza się:

• śniadanie,
• II śniadanie,
• obiad,
• podwieczorek,
• kolacja,
• ewentualnie niewielka II kolacja.

Nie oznacza to jednak, że każda kobieta z cukrzycą ciążową musi spożywać dokładnie sześć posiłków. Ich liczba powinna być dostosowana do zapotrzebowania energetycznego, wyników glikemii, godzin snu, aktywności i zaleceń diabetologa lub dietetyka.

2. Nie podjadaj między posiłkami

Przekąski pomiędzy zaplanowanymi posiłkami mogą utrudniać ocenę glikemii i prowadzić do jej częstego podwyższania.

Dotyczy to również napojów dostarczających energii, np.:

• słodzonej kawy,
• herbaty z cukrem,
• soków,
• napojów słodzonych,
• mlecznych napojów z dodatkiem cukru.

Najlepszym podstawowym napojem pozostaje woda.

3. Zwracaj uwagę na ilość węglowodanów

W cukrzycy ciążowej nie należy całkowicie eliminować węglowodanów. Są one ważnym elementem diety, ale należy wybierać przede wszystkim produkty mniej przetworzone i bogate w błonnik.

Dobrym wyborem są:

• pieczywo żytnie i pełnoziarniste,
• kasza gryczana,
• pęczak,
• kasza bulgur,
• ryż brązowy lub basmati w odpowiedniej porcji,
• płatki owsiane,
• makarony pełnoziarniste,
• rośliny strączkowe.

Ograniczenia wymagają przede wszystkim:

• słodycze,
• słodkie wypieki,
• cukier,
• słodzone napoje,
• duże porcje produktów z białej mąki,
• mocno przetworzone produkty zbożowe.

4. Nie patrz wyłącznie na indeks glikemiczny

Indeks glikemiczny (IG) informuje, jak szybko produkt zawierający węglowodany może wpływać na wzrost glukozy.

W praktyce równie ważny jest ładunek glikemiczny, czyli także rzeczywista ilość węglowodanów znajdująca się w zjadanej porcji.

Nawet produkt o korzystnym indeksie glikemicznym spożyty w bardzo dużej ilości może powodować znaczący wzrost glikemii.

Dlatego znaczenie ma nie tylko co jesz, lecz również ile.

5. Łącz węglowodany z białkiem, tłuszczem i warzywami

Sam produkt węglowodanowy zwykle działa na glikemię inaczej niż pełny, dobrze zbilansowany posiłek.

Przykładowo zamiast samej kromki pieczywa można przygotować kanapkę z:

• pieczywa razowego,
• jajka lub twarogu,
• warzyw,
• niewielkiej ilości oliwy lub awokado.

Dobrymi źródłami białka są:

• jaja,
• ryby,
• drób,
• chude mięso,
• naturalne produkty mleczne,
• soczewica,
• ciecierzyca,
• fasola.

Źródłami zdrowych tłuszczów mogą być:

• oliwa z oliwek,
• olej rzepakowy,
• orzechy,
• pestki,
• nasiona,
• awokado.

Aktualne zalecenia dotyczące żywienia w GDM promują wzorzec oparty na warzywach, owocach, roślinach strączkowych, pełnych ziarnach, orzechach, nasionach, rybach i innych źródłach chudego białka.

6. Jedz dużo warzyw

Warzywa dostarczają błonnika, witamin, składników mineralnych oraz naturalnych antyoksydantów.

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej rekomenduje, aby warzywa i owoce stanowiły znaczącą część codziennego jadłospisu, przy czym zdecydowaną przewagę powinny mieć warzywa.

Dobrym wyborem są między innymi:

• pomidory,
• ogórki,
• papryka,
• sałata,
• brokuły,
• kalafior,
• cukinia,
• bakłażan,
• kapusta,
• fasolka szparagowa.

Warzywa najlepiej jeść w różnych postaciach – surowe, pieczone, duszone lub gotowane al dente.

7. Czy przy cukrzycy ciążowej można jeść owoce?

Tak. Cukrzyca ciążowa nie oznacza konieczności całkowitego odstawienia owoców.

Warto jednak zwracać uwagę na porcję oraz indywidualną reakcję glikemii.

Dobrym wyborem często są:

• maliny,
• borówki,
• truskawki,
• porzeczki,
• jabłka,
• gruszki,
• cytrusy.

Lepsze są całe owoce niż soki lub koktajle owocowe, ponieważ zawierają więcej błonnika i zazwyczaj spożywa się je wolniej.

8. Druga kolacja – czy jest konieczna?

Niewielka II kolacja może być przydatna u części kobiet, szczególnie gdy przerwa między kolacją a śniadaniem jest bardzo długa albo gdy lekarz lub dietetyk zaleci jej wprowadzenie na podstawie wyników glikemii.

Nie jest jednak obowiązkowym elementem leczenia każdej pacjentki.

Przykładowa II kolacja może zawierać:

• niewielką kanapkę z pieczywa pełnoziarnistego z twarożkiem,
• jogurt naturalny z niewielkim dodatkiem orzechów,
• serek wiejski z warzywami.

Jeżeli mimo zmian żywieniowych glukoza na czczo regularnie przekracza wartości ustalone przez lekarza, nie należy próbować bez końca korygować jej samą dietą – może być konieczna zmiana leczenia.

9. Skrobia oporna – czy może być pomocna?

Po ugotowaniu, a następnie schłodzeniu części produktów skrobiowych, takich jak ziemniaki, ryż czy makaron, zwiększa się zawartość tzw. skrobi opornej.

Jest ona trawiona w inny sposób niż łatwo dostępna skrobia i może wpływać na odpowiedź glikemiczną posiłku.

Nie oznacza to jednak, że schłodzony ryż lub ziemniaki można jeść bez ograniczeń. Nadal znaczenie mają wielkość porcji i całkowita zawartość węglowodanów w posiłku.

10. Zrezygnuj ze słodzonych napojów i ogranicz słodycze

Produkty zawierające dużą ilość łatwo dostępnych cukrów powodują szybki wzrost stężenia glukozy.

W szczególności warto ograniczyć:

• napoje gazowane,
• słodzone herbaty,
• soki,
• energetyki,
• cukierki,
• ciastka,
• drożdżówki,
• słodkie płatki śniadaniowe,
• desery mleczne z dodatkiem cukru.

Samokontrola glikemii przy cukrzycy ciążowej

Po rozpoznaniu GDM pacjentka zazwyczaj otrzymuje glukometr i instrukcję dotyczącą wykonywania pomiarów.

Najczęściej kontroluje się:

• glikemię na czczo,
• glikemię po posiłkach,
• w wybranych sytuacjach dodatkowe wartości wskazane przez diabetologa.

Międzynarodowe zalecenia ADA jako górne cele terapeutyczne w GDM podają:

• glikemię na czczo poniżej 95 mg/dl,
• 1 godzinę po posiłku poniżej 140 mg/dl,
• 2 godziny po posiłku poniżej 120 mg/dl.

Lekarz może ustalić dla konkretnej pacjentki bardziej indywidualne cele, dlatego należy stosować wartości podane przez zespół prowadzący ciążę.

Aktywność fizyczna przy cukrzycy ciążowej

Jeżeli nie ma przeciwwskazań położniczych, umiarkowana aktywność fizyczna jest ważnym elementem postępowania w GDM.

Pomocne mogą być:

• spacery,
• spokojny marsz,
• pływanie,
• ćwiczenia przeznaczone dla kobiet w ciąży,
• joga lub pilates prenatalny.

Nawet kilkunastominutowy spacer po posiłku może stanowić prosty sposób na zwiększenie codziennej aktywności. Rodzaj i intensywność ćwiczeń należy wcześniej omówić z lekarzem prowadzącym ciążę. Zmiana stylu życia jest uznawana za podstawę leczenia GDM.

Kiedy potrzebna jest insulina?

U części kobiet dieta i ruch wystarczają, aby utrzymać glikemię w zakresie docelowym. Jeżeli jednak wartości cukru pozostają zbyt wysokie, lekarz może rozpocząć insulinoterapię.

Nie oznacza to, że pacjentka „źle prowadziła dietę”. Wraz z rozwojem ciąży wpływ hormonów łożyskowych może zwiększać insulinooporność na tyle, że sam sposób żywienia przestaje wystarczać.

Aktualne zalecenia wskazują insulinę jako preferowane leczenie farmakologiczne cukrzycy ciążowej, gdy zmiana stylu życia nie pozwala osiągnąć odpowiedniej kontroli glikemii.

Cukrzyca ciążowa po porodzie

U większości kobiet stężenie glukozy po porodzie wraca do normy. Przebycie GDM oznacza jednak zwiększone ryzyko późniejszych zaburzeń gospodarki węglowodanowej i cukrzycy typu 2.

Dlatego po zakończeniu ciąży nie należy całkowicie zapominać o problemie.

Zalecana jest kontrola gospodarki węglowodanowej po porodzie, a następnie wykonywanie badań okresowych w kolejnych latach. ADA rekomenduje u kobiet po GDM dalsze badania przesiewowe w kierunku stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2 co 1–3 lata.

Zdrowe odżywianie, regularna aktywność fizyczna i utrzymanie odpowiedniej masy ciała mają znaczenie także po ciąży.

Podsumowanie

Cukrzyca ciążowa jest jednym z częstszych zaburzeń metabolicznych występujących podczas ciąży. Zwykle nie daje charakterystycznych objawów, dlatego ogromne znaczenie mają badania wykonywane na początku ciąży oraz OGTT między 24. a 28. tygodniem.

Po rozpoznaniu GDM podstawą postępowania jest:

• regularna kontrola glikemii,
• odpowiednio zbilansowana dieta,
• kontrola porcji węglowodanów,
• duża ilość warzyw,
• odpowiednia podaż białka i zdrowych tłuszczów,
• unikanie słodzonych napojów i nadmiaru cukrów prostych,
• bezpieczna aktywność fizyczna,
• regularna opieka ginekologiczna i diabetologiczna.

Jeżeli dieta i aktywność nie wystarczają do osiągnięcia prawidłowych wartości glukozy, lekarz może włączyć insulinę. Dobrze prowadzona cukrzyca ciążowa pozwala znacząco ograniczyć ryzyko powikłań i bezpiecznie prowadzić ciążę.

FAQ – najczęstsze pytania o cukrzycę ciążową

Czy cukrzyca ciążowa oznacza, że mam cukrzycę typu 2?

Nie. GDM pojawia się w czasie ciąży i u większości kobiet zaburzenia glikemii po porodzie ustępują. Przebyta cukrzyca ciążowa zwiększa jednak ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości.

Czy cukrzyca ciążowa może wystąpić u szczupłej kobiety?

Tak. Nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko, ale cukrzyca ciążowa może wystąpić również u pacjentki z prawidłową masą ciała.

Czy przy cukrzycy ciążowej trzeba całkowicie zrezygnować z węglowodanów?

Nie. Węglowodany są potrzebnym elementem diety w ciąży. Ważny jest ich rodzaj, porcja, rozłożenie w ciągu dnia oraz sposób komponowania całego posiłku.

Czy można jeść owoce przy cukrzycy ciążowej?

Tak. Najlepiej wybierać całe owoce w odpowiednich porcjach i obserwować własną odpowiedź glikemiczną.

Czy przy cukrzycy ciążowej zawsze trzeba brać insulinę?

Nie. U wielu kobiet zmiana sposobu żywienia, aktywność i samokontrola wystarczają. Jeżeli poziom glukozy nadal jest zbyt wysoki, insulinę dołącza się w celu osiągnięcia bezpiecznych wartości.

Czy cukrzyca ciążowa znika po porodzie?

U większości kobiet glikemia normalizuje się po zakończeniu ciąży, ale konieczne są późniejsze badania kontrolne ze względu na zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2.